Từ những mẫu ADN, thêm ba liệt sĩ Thanh Hóa đã xác định được thông tin

Tìm lại người thân từ những mối dây huyết thống

Ba liệt sĩ hy sinh ở những thời điểm khác nhau, nhưng phía sau mỗi người đều là một gia đình đã đi qua hơn nửa thế kỷ mòn mỏi chờ đợi. Có người anh trở về từ chiến trường vẫn đau đáu hành trình tìm em; có người mẹ mang theo nỗi ngóng con đến cuối cuộc đời mà chưa một lần biết nơi con nằm lại; có gia đình qua nhiều thế hệ vẫn gìn giữ hương khói với niềm tin một ngày sẽ tìm được nơi an nghỉ của người thân. Tháng 7/2025, thân nhân của cả ba liệt sĩ đã tham gia lấy mẫu ADN. Một năm sau, từ những mẫu sinh phẩm mang theo huyết thống của người ở lại, hành trình tìm kiếm kéo dài hơn nửa thế kỷ cuối cùng đã khép lại bằng câu trả lời mà bao thế hệ trong gia đình hằng mong đợi.

Với gia đình liệt sĩ Lê Bật Quyết ở xã Tân Ninh, tin vui đến khi những người anh, người chị của liệt sĩ đều đã ở tuổi xế chiều. Liệt sĩ Lê Bật Quyết sinh năm 1951, nhập ngũ tháng 1/1971 và hy sinh tháng 10/1972 tại mặt trận phía Nam. Ngày chàng trai trẻ lên đường nhập ngũ, người anh cả Lê Bật Quyên đang làm nhiệm vụ quốc tế tại chiến trường Campuchia. Đến năm 1975, khi trở về quê hương, ông mới hay tin người em trai đã hi sinh.

Hai anh em cùng ra trận, nhưng ngày chiến tranh kết thúc chỉ có người anh trở về. Hơn nửa thế kỷ sau, những dấu tích chiến tranh vẫn còn hằn trên cơ thể ông Quyên - người đã từng chiến đấu ở hai chiến trường miền Nam và Campuchia khốc liệt và bị ảnh hưởng chất độc da cam. Tuổi cao, sức khỏe giảm sút, trí nhớ có lúc còn, lúc mất. Thế nhưng mỗi lần nhắc đến người em trai đã hi sinh, người lính già vẫn nghẹn ngào.

Cũng nằm lại chiến trường khi tuổi đời vừa đôi mươi là liệt sĩ Đặng Công Nễ, sinh năm 1952 trong một gia đình có ba chị em ở xã Quảng Ngọc. Bố mẹ mất sớm, từ nhỏ, cậu bé Nễ được người chú ruột đón về Hợp Lý chăm sóc. Năm 1970, chàng trai Đặng Công Nễ xung phong lên đường nhập ngũ rồi hy sinh vào tháng 4/1972.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, hai người chị của liệt sĩ nay đã tuổi cao, nhưng nỗi mong mỏi tìm được người em trai vẫn luôn đau đáu. Tháng 7/2025, cả hai đã tham gia lấy mẫu ADN, trao thêm một hy vọng để hành trình tìm em. Còn tại quê hương Hợp Tiến, ông Đặng Công Giang - người cháu đang thờ cúng liệt sĩ - vẫn thay gia đình gìn giữ hương khói, tưởng nhớ người chú đã ra đi từ tuổi đôi mươi.

Đón nhận thông tin liệt sĩ Đặng Công Nễ đã xác định được nơi an nghỉ, điều ông Giang nghĩ đến đầu tiên là hai người chị của liệt sĩ. “Từ nay hai bác đã biết em mình nằm ở đâu rồi. Gia đình cũng biết nơi để vào thăm, để thắp hương cho chú. Bao nhiêu năm chỉ thờ vọng, giờ chú đã có một địa chỉ để người thân tìm về. Với gia đình, không gì quý hơn tin này”, ông Giang chia sẻ.

Không chỉ liệt sĩ Lê Bật Quyết và liệt sĩ Đặng Công Nễ, trong tháng Bảy này, một gia đình khác cũng đã vỡ òa khi nhận được kết quả giám định ADN xác định danh tính liệt sĩ Nguyễn Công Tuấn. Dẫu hy sinh ở một thời điểm khác, nhưng phía sau anh cũng là hơn nửa thế kỷ mong ngóng, kiếm tìm của những người thân chưa một lần nguôi hy vọng.

Là con trai cả trong gia đình có bảy anh chị em, năm 1970, chàng trai trẻ Nguyễn Công Tuấn hăng hái lên đường nhập ngũ. Ba năm sau, anh anh dũng hy sinh trên chiến trường. Hơn nửa thế kỷ sau ngày tiễn con ra trận, gia đình vẫn chưa thôi tìm kiếm. Người mẹ đã mất năm 2021, mang theo nỗi day dứt lớn nhất của cuộc đời là chưa một lần biết chính xác nơi con yên nghỉ.

Bốn năm sau ngày người mẹ qua đời, tháng 7/2025, cậu ruột cùng những người thân bên ngoại của liệt sĩ Nguyễn Công Tuấn đã tham gia lấy mẫu ADN, tiếp tục hành trình tìm kiếm mà bà chưa kịp đi đến cuối. Một năm sau, kết quả đối sánh xác định liệt sĩ Nguyễn Công Tuấn đang an nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy. Người mẹ không còn để đón ngày tìm thấy con, nhưng điều bà đau đáu suốt cả cuộc đời cuối cùng cũng đã được những người ở lại thực hiện trọn vẹn.

Ba gia đình, ba cuộc đời, ba hành trình kiếm tìm khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở những mẫu ADN được thân nhân trao gửi vào tháng 7/2025. Một năm sau, cũng trong những ngày tháng Bảy tri ân, sự trùng khớp giữa ADN thân nhân và ADN hài cốt đã nối lại danh tính cho ba liệt sĩ Lê Bật Quyết, Đặng Công Nễ và Nguyễn Công Tuấn, đưa các anh trở về với tên tuổi của mình sau hơn nửa thế kỷ nằm lại giữa đồng đội tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy. Với ba trường hợp vừa được xác định, đến nay đã có 11 liệt sĩ quê Thanh Hóa được xác định danh tính bằng phương pháp đối sánh ADN, khép lại những cuộc kiếm tìm kéo dài hàng chục năm và mở ra sự đoàn viên muộn màng cho nhiều gia đình liệt sĩ.

Từ hơn 41 nghìn mẫu ADN thân nhân đến những cuộc trở về

Để có những kết quả ấy là cả một hành trình bền bỉ, khẩn trương phía sau mỗi mẫu sinh phẩm. Ngay từ khi triển khai chủ trương xây dựng cơ sở dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định được thông tin, Công an tỉnh Thanh Hóa đã xác định đây không đơn thuần là việc tổ chức một đợt thu nhận mẫu, mà còn là cuộc chạy đua với thời gian. Bởi những người có quan hệ huyết thống gần với liệt sĩ phần lớn đã cao tuổi, sức khỏe ngày một yếu đi; có người đã ngoài 80, 90 tuổi. Thời gian càng trôi, cơ hội lưu giữ những nguồn ADN quý giá phục vụ hành trình xác định danh tính liệt sĩ càng trở nên cấp thiết.

Với nhiều người, ADN hay những quy luật di truyền phục vụ xác định danh tính hài cốt vẫn là khái niệm xa lạ. Có gia đình băn khoăn vì sao liệt sĩ mang họ cha nhưng trong một số trường hợp lại cần tìm thân nhân theo dòng mẹ để lấy mẫu; có người nghĩ rằng con, cháu bên nội cùng mang họ với liệt sĩ sẽ phù hợp hơn. Từ những băn khoăn ấy, cán bộ Công an phải kiên trì tuyên truyền, giải thích bằng cơ sở khoa học nhưng theo cách gần gũi, dễ hiểu, để từng gia đình hiểu ý nghĩa của việc xác định đúng mối quan hệ huyết thống đối với hiệu quả đối sánh.

Trong các trường hợp sử dụng ADN ty thể, loại ADN này được truyền theo dòng mẹ, vì vậy việc tìm đúng những thân nhân có quan hệ huyết thống theo dòng mẹ của liệt sĩ có ý nghĩa đặc biệt đối với quá trình đối sánh. Điều đó cũng khiến việc rà soát không thể chỉ dừng ở tên tuổi hay quan hệ được ghi trong hồ sơ, mà nhiều trường hợp phải dựng lại mối quan hệ gia đình qua từng thế hệ. Khi hiểu được cơ sở khoa học và ý nghĩa nhân văn của việc lấy mẫu, nhiều thân nhân đã đồng thuận, trao một phần mẫu sinh phẩm của mình với hy vọng từ mối dây huyết thống ấy có thể tìm lại người thân đã nằm lại chiến trường.

Đến nay, Thanh Hóa đã thu nhận hơn 41 nghìn mẫu ADN thân nhân liệt sĩ trên địa bàn tỉnh, tạo nên một nguồn dữ liệu huyết thống quý giá, sẵn sàng phục vụ đối sánh với ADN hài cốt liệt sĩ. Tuy nhiên, từ một mẫu ADN đến việc trả lại tên cho một phần mộ là cả một quá trình khoa học chặt chẽ. Kết quả phân tích, đối sánh ADN cần được kết hợp, kiểm chứng cùng nhiều nguồn thông tin như hồ sơ liệt sĩ, đơn vị chiến đấu, thời gian, địa bàn hy sinh, quá trình tìm kiếm, quy tập, vị trí phần mộ và các tài liệu lịch sử liên quan. Chính sự gặp nhau giữa chứng cứ khoa học và những dấu vết còn lại của lịch sử đã mở thêm cơ hội xác định danh tính cho những người lính đã nằm xuống hàng chục năm.

Và hành trình ấy vẫn chưa dừng lại. Bởi trong hàng chục nghìn mẫu ADN đang được lưu giữ hôm nay vẫn còn biết bao hy vọng được gửi gắm. Hy vọng của những người mẹ đã chờ con đến cuối cuộc đời, của những người anh, người em vẫn chưa thôi kiếm tìm, của những thế hệ con cháu tiếp tục hành trình còn dang dở. Mỗi kết quả đối sánh thành công không chỉ trả lại tên cho một liệt sĩ, mà còn khép lại một cuộc chờ đợi kéo dài hơn nửa thế kỷ, để người đã khuất được trở về với quê hương, với gia đình và với chính tên tuổi của mình./.