Cuộc trở về qua hai miền thương nhớ

Giữa những hàng mộ ấy có nhiều người con Thanh Hóa đã nằm lại sau những năm tháng chiến đấu trên chiến trường Tây Nam Bộ. Liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát là một trong số đó. Sau trận chiến năm 1972, anh ở lại Ngã Bảy, cách quê nhà hơn nghìn cây số. Hơn nửa thế kỷ, phần mộ của anh được những người quản trang và người dân Cần Thơ chăm sóc, hương khói chưa một mùa nào vắng. Còn ở quê nhà, cha mẹ liệt sĩ đã mãi mãi không kịp đón con trở về.

Chiều tháng Bảy năm nay, trên tấm bia trước phần mộ “Liệt sĩ chưa xác định được thông tin” đã hiện lên cái tên Nguyễn Trọng Cát. Phải mất 54 năm, người lính ấy mới được gọi lại bằng chính tên mình. Và cũng sau 54 năm, anh rời Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy, chia tay những đồng đội đã nằm cạnh mình suốt hơn nửa thế kỷ, để trở về với quê hương, với gia đình đã chờ đợi anh gần trọn một đời người.

Những ký ức nối dài trên chuyến xe đêm

Trên chuyến xe đêm từ thành phố Cần Thơ về Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy, sau chặng đường dài từ Thanh Hóa vào Cần Thơ, lẽ ra mọi người có thể tranh thủ chợp mắt, nhưng dường như chẳng ai muốn ngủ. Câu chuyện giữa gia đình liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát với Thượng tá Đặng Hoài Thông, Ban Liên lạc Trung đoàn 1, U Minh, Quân khu 9 cứ nối dài trong đêm. Từng câu chuyện, từng địa danh, từng trận đánh được nhắc lại, như thể hơn nửa thế kỷ bỗng ngắn lại trên con đường đưa gia đình đến gặp người thân.

Tháng 1/1971, theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc, chàng thanh niên Nguyễn Trọng Cát rời quê hương Thanh Hóa lên đường nhập ngũ. Sau gần một năm huấn luyện tại Đại đội 2, Tiểu đoàn 611, Sư đoàn 338, ngày 23/11/1971, anh cùng đồng đội hành quân vào Nam với phiên hiệu Đoàn 2012.

Từ quê nhà, những người lính trẻ vượt dãy Trường Sơn, băng qua đất bạn Lào, Campuchia suốt gần 6  tháng mới tới chiến trường Tây Nam Bộ. Khi đặt chân đến Cần Thơ, Nguyễn Trọng Cát được biên chế về Tiểu đoàn 303, Trung đoàn 1, Quân khu 9, tiếp tục bước vào những trận chiến ác liệt bảo vệ vùng đất phía Nam của Tổ quốc.

Hành trình vào chiến trường kéo dài hàng nghìn cây số, nhưng quãng đời người lính của anh ở miền Tây chỉ vỏn vẹn vài tháng. Tháng 10/1972, trong trận chiến đấu tại khu vực kênh Long Phụng (huyện Phụng Hiệp, tỉnh Cần Thơ thời bấy giờ), người lính trẻ Nguyễn Trọng Cát anh dũng hy sinh khi tuổi đời vừa ngoài đôi mươi. Đồng đội tiếp tục hành quân, chiến trường vẫn cuốn theo những trận đánh mới, còn anh ở lại với mảnh đất miền Tây. Giữa khói lửa chiến tranh và những biến động của thời cuộc, thông tin về nơi anh yên nghỉ cũng dần thất lạc.

Ở quê nhà, sự hy sinh của người con Nguyễn Trọng Cát là thêm một nỗi đau của gia đình có 6 anh chị em thì 4 người khoác ba lô ra trận. Chiến tranh kết thúc, hai người con mãi mãi không trở về là liệt sĩ Nguyễn Trọng Khánh và liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát.

Liệt sĩ Nguyễn Trọng Khánh sau này được quy tập, an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ xã Triệu Sơn. Riêng liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát, gia đình chỉ nhận được tờ giấy báo tử với dòng thông tin ngắn gọn về thời điểm hy sinh. Anh ngã xuống ở đâu, được đồng đội hay người dân mai táng nơi nào, rồi sau đó được quy tập về nghĩa trang nào... không ai biết. Suốt nhiều năm, câu hỏi ấy vẫn lặng lẽ theo những người thân còn ở lại, trong khi ở một nghĩa trang cách quê nhà hơn nghìn cây số, người lính trẻ vẫn nằm đó dưới một tấm bia chưa mang tên mình.

Bốn lần tiễn con đi, hai lần nhận tin con hy sinh, Mẹ Việt Nam Anh hùng Lê Thị Lộc đã đi qua những năm tháng còn lại của cuộc đời với nỗi nhớ những người con không trở về. Người em trai Nguyễn Trọng Bảy, cũng là một cựu chiến binh, đã lặng lẽ đi tiếp hành trình ấy. Hơn 20 năm qua, ông cùng gia đình và đồng đội cũ của Trung đoàn 1, Quân khu 9 trở lại chiến trường xưa, lần theo từng ký ức, từng địa danh, từng manh mối. Chỉ với một mong ước giản dị: tìm được anh để đưa anh về nhà.

Gian nan hành trình tìm kiếm

Hơn nửa thế kỷ đã phủ mờ nhiều dấu vết. Đặc thù chiến trường miền Tây sông nước, việc mai táng liệt sĩ trong nhiều trường hợp do dân công đảm nhiệm khiến thông tin nơi chôn cất ban đầu không đầy đủ. Qua nhiều đợt quy tập, địa danh đổi thay, nhân chứng ngày một ít đi, có những người lính đã về nghĩa trang nhưng tên tuổi lại thất lạc trên hành trình ấy.

Với liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát, hành trình tìm kiếm còn gian nan hơn bởi những thông tin trong hồ sơ không trùng khớp. Giấy báo tử gia đình lưu giữ ghi liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát, sinh năm 1952, chức vụ Trung đội phó, quê xã Hợp Thành, huyện Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa, hy sinh ngày 20/10/1972. Trong khi hồ sơ thông tin từ Quân khu 9 chỉ có liệt sĩ Nguyễn Đình Các, sinh năm 1953, quê xã Xuân Thọ, huyện Triệu Sơn, chức vụ chiến sĩ, hy sinh ngày 02/10/1972. Từ chữ đệm, tên, năm sinh, quê quán, chức vụ đến ngày hy sinh đều có những sai khác. Qua hơn nửa thế kỷ, mỗi chi tiết không trùng khớp ấy lại giống như thêm một lớp sương phủ lên con đường tìm người lính đã mất.

Nhưng có những điều không nằm trên giấy tờ. Đó là ký ức của những người từng sống, chiến đấu bên nhau và linh cảm của người lính về đồng đội mình. Đại tá Vũ Doãn Tùng, Phó Ban liên lạc Cựu chiến binh Trung đoàn 1 khu vực Hà Nội cho biết, từ những dữ kiện còn lại về quê quán, đơn vị, thời gian, địa bàn chiến đấu, các cựu chiến binh vẫn tin rằng thông tin về liệt sĩ Nguyễn Đình Các rất có thể chính là người đồng đội Nguyễn Trọng Cát mà gia đình đang tìm kiếm. Từ niềm tin ấy, họ kiên trì tập hợp hồ sơ, nối lại từng mảnh thông tin, gửi đến cơ quan chức năng với mong muốn có thêm căn cứ để trả lại tên cho đồng đội.

Năm 2025, từ những manh mối được chắt chiu qua nhiều năm, gia đình lần tìm vào Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy. Chưa bao giờ trong hành trình hơn 20 năm ấy, khoảng cách giữa gia đình và liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát lại gần đến thế. Nhưng giữa gần một nghìn ngôi mộ chưa xác định được danh tính đang nằm ở nghĩa trang ấy, gia đình vẫn không thể gọi tên một ngôi mộ nào là của liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát.

Hai mẫu ADN mở lối cho cuộc trở về

Tháng 7/2025, ông Nguyễn Trọng Bảy và người em gái có mặt trong đợt thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính do Công an Thanh Hóa tổ chức. Họ lặng lẽ trao những mẫu sinh phẩm với một niềm hy vọng rất mong manh. Không ai nghĩ rằng, sau hơn nửa thế kỷ mòn mỏi tìm kiếm, chính những mẫu ADN ấy lại mở ra cơ hội xác định được nơi người anh của mình đang yên nghỉ.

Đó là thời điểm Bộ Công an triển khai xây dựng cơ sở dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Mẫu ADN của gia đình liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát được đối sánh cùng thông tin do đồng đội, thân nhân và các cơ quan chức năng nhiều năm bền bỉ thu thập, xác minh. Kết quả cuối cùng đã chỉ về Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy (thành phố Cần Thơ).

Sau 54 năm, phần mộ từng chỉ mang dòng chữ "Liệt sĩ chưa xác định được thông tin" đã có tên. Người lính trẻ Nguyễn Trọng Cát trở lại với chính tên mình. Điều mà cha mẹ anh đã chờ đợi suốt một đời, những người em theo đuổi hơn hai mươi năm, cuối cùng đã thành hiện thực.

Tháng 7/2026, gia đình trở lại Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy. Lần này, họ không còn dò từng hàng bia để tìm một cái tên vô vọng. Trên phần mộ trước mặt đã khắc rõ dòng chữ: Liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát. Chỉ vài chữ ngắn ngủi, nhưng gia đình đã mất 54 năm mới có thể nhìn thấy.

Nhà thơ, Nhà giáo Ưu tú Vũ Ngọc Hòa, người đồng đội từng chiến đấu cùng liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát, đã viết trong hành trình đi tìm đồng đội:

Sung sướng tột cùng đồng đội tôi ơi

Bia gắn tên anh, đón anh về với mẹ

Mấy mươi năm mỏi mòn thương nhớ

Hành trình gian nan... Tên anh đã thấy rồi.

"Đón anh về với mẹ" - câu thơ ấy đến muộn, bởi người mẹ đã không còn đủ thời gian để chờ ngày con trở về. Nhưng những người em đã thay mẹ thực hiện tâm nguyện ấy. Họ đưa anh rời Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy, nơi người dân Cần Thơ đã gìn giữ, hương khói suốt hơn nửa thế kỷ, để trở về quê hương Thanh Hóa.

Ngày an táng, giữa vòng tay của gia đình, đồng đội và bà con quê hương, người lính năm nào cuối cùng cũng được yên nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ xã Triệu Sơn. Hành trình của anh khép lại ở nơi mình đã sinh ra. Còn hành trình đi tìm một cái tên, đi tìm một người con cho gia đình, cho quê hương và cho lịch sử, cuối cùng cũng có lời đáp.

Để những cuộc trở về còn được tiếp nối

Hòa bình đã hơn nửa thế kỷ. Có những người lính trở về trong vòng tay gia đình. Cũng có những người vẫn nằm lại ở một miền đất xa, cho đến hôm nay mới được gọi đúng tên mình. Và ở đâu đó, vẫn còn những mái nhà lặng lẽ chờ một tin tức, một địa danh nơi người thân đang yên nghỉ.

Thời gian không chờ ai. Cha mẹ của nhiều liệt sĩ đã đi hết cuộc đời trong ngóng đợi. Những người anh, người chị, người em ruột - những nhân chứng và cũng là nguồn ADN để đối sánh - nay đều đã ở tuổi xế chiều. Mỗi lần thu nhận mẫu ADN vì thế cũng là một cuộc chạy đua với thời gian, để không bỏ lỡ cơ hội đưa thêm một người lính trở về với tên tuổi của mình.

Tên của một liệt sĩ được tìm lại không chỉ khép lại hành trình của một gia đình. Đó còn là sự tiếp nối đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", là lời tri ân của những người đang sống đối với những người đã hiến dâng tuổi xuân cho Tổ quốc. Bởi sau tất cả, không có sự hy sinh nào bị lãng quên, và không một người lính nào đáng phải mãi mãi nằm lại dưới một tấm bia không tên.

Liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát là một trong 11 liệt sĩ của Thanh Hóa đã được xác định danh tính nhờ phương pháp ADN. Mẫu sinh phẩm của những người em liệt sĩ cũng chỉ là hai trong hơn 41 nghìn mẫu ADN thân nhân liệt sĩ mà lực lượng Công an Thanh Hóa đã thu nhận.

Có những cuộc chia tay tưởng chỉ kéo dài một chuyến hành quân, nhưng lại thành hơn nửa thế kỷ. Đến khi chiếc xe lăn bánh rời Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy, điều trở về không chỉ là hài cốt của một người lính, mà còn là sự thanh thản của một gia đình đã đi gần trọn cuộc đời trong chờ đợi./.