Sửa đổi Bộ luật Hình sự để đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc

Sau hơn 8 năm thi hành kể từ khi có hiệu lực vào ngày 01/01/2018, Bộ luật Hình sự năm 2015  đã phát huy vai trò đặc biệt quan trọng trong công tác quản lý xã hội, phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm; góp phần giữ vững an ninh chính trị, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức và công dân.

Tuy nhiên, thực tiễn phát triển đất nước trong giai đoạn hiện nay đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với công tác xây dựng và hoàn thiện pháp luật hình sự. Những biến đổi sâu sắc của tình hình thế giới và khu vực; sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; sự xuất hiện của các mô hình kinh doanh mới, tài sản số, nền kinh tế số; quá trình hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng cùng những thách thức mới về an ninh phi truyền thống đã làm phát sinh nhiều vấn đề pháp lý vượt ra ngoài phạm vi điều chỉnh của các quy định hiện hành.

Đặc biệt, trong thời gian qua, Đảng ta đã ban hành nhiều nghị quyết quan trọng mang tính chiến lược, định hướng cho sự phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Văn kiện Đại hội XIII, Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định yêu cầu tăng cường đấu tranh phòng, chống các loại tội phạm, nhất là tội phạm tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, gian lận thương mại và tội phạm sử dụng công nghệ cao.

Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới đặt ra yêu cầu hoàn thiện chính sách pháp luật liên quan đến tư pháp, bảo đảm tôn trọng, bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia yêu cầu khẩn trương hoàn thiện thể chế, tháo gỡ các điểm nghẽn pháp lý, tạo động lực mới cho phát triển đất nước. Nghị quyết số 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế trong tình hình mới, Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, hiện đại, phù hợp với yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới.

Những chủ trương đó đòi hỏi Bộ luật Hình sự phải tiếp tục được rà soát, sửa đổi, bổ sung nhằm thể chế hóa đầy đủ các quan điểm chỉ đạo của Đảng, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, đồng thời tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế.

 Đáp ứng yêu cầu đấu tranh với các loại tội phạm mới trong môi trường số

Kỷ nguyên số đang mở ra những cơ hội to lớn cho phát triển đất nước nhưng đồng thời cũng đặt ra nhiều thách thức mới đối với công tác bảo đảm an ninh, trật tự. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ chuỗi khối, thương mại điện tử, tài sản số và các nền tảng trực tuyến đang làm xuất hiện nhiều phương thức, thủ đoạn phạm tội mới. Các loại tội phạm lừa đảo trên không gian mạng, chiếm đoạt tài sản thông qua công nghệ số, tấn công mạng, đánh cắp dữ liệu, rửa tiền xuyên biên giới ngày càng gia tăng với tính chất phức tạp và mức độ nguy hiểm cao.

Thực tiễn cũng cho thấy nhiều loại tài sản mới như tiền ảo, tài sản số, tài khoản điện tử hay các dạng tài sản được hình thành trong môi trường số chưa được quy định đầy đủ trong hệ thống pháp luật hiện hành. Điều này gây khó khăn cho quá trình điều tra, truy tố, xét xử và thu hồi tài sản do phạm tội mà có.

Bên cạnh đó, một số hành vi gây nguy hại cho xã hội đã phát sinh trong thực tế nhưng chưa được quy định hoặc quy định chưa đầy đủ trong Bộ luật Hình sự. Có những hành vi gây tác động nghiêm trọng đến môi trường, đời sống xã hội hoặc an ninh kinh tế nhưng chưa đủ căn cứ pháp lý để xử lý hình sự hoặc mức xử lý chưa tương xứng với hậu quả gây ra.

Do đó, việc sửa đổi Bộ luật Hình sự lần này không chỉ nhằm khắc phục các khoảng trống pháp lý mà còn hướng tới xây dựng cơ sở pháp lý đủ mạnh để chủ động phòng ngừa, phát hiện và xử lý hiệu quả các loại tội phạm mới phát sinh trong quá trình chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Tạo động lực cho đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế

Một trong những yêu cầu quan trọng của lần sửa đổi này là tiếp tục hoàn thiện chính sách hình sự theo hướng tạo môi trường pháp lý thuận lợi cho đổi mới sáng tạo, phát triển khoa học, công nghệ và kinh tế tư nhân. Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng hàng đầu của tăng trưởng.

Trong nền kinh tế tri thức, đổi mới sáng tạo luôn đi kèm với những rủi ro nhất định, Nhiều mô hình sản xuất, kinh doanh mới, nhiều sản phẩm công nghệ mới chưa từng có tiền lệ nên rất khó dự báo đầy đủ các hệ quả phát sinh. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng cơ chế pháp lý phù hợp để vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm kiểm soát hiệu quả các rủi ro có thể xảy ra.

Định hướng sửa đổi Bộ luật Hình sự lần này hướng tới nghiên cứu cơ chế loại trừ hoặc miễn trách nhiệm hình sự trong một số trường hợp thử nghiệm công nghệ mới, mô hình kinh doanh mới mà thiệt hại phát sinh do nguyên nhân khách quan, không nhằm mục đích vụ lợi và được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật.

Đây là bước đi quan trọng nhằm cụ thể hóa chủ trương bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới sáng tạo vì lợi ích chung; đồng thời góp phần tháo gỡ tâm lý e ngại, sợ sai, sợ trách nhiệm trong quá trình phát triển khoa học, công nghệ và kinh tế số.

Cùng với đó, việc tiếp tục quán triệt quan điểm không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự; ưu tiên các biện pháp dân sự, kinh tế và hành chính trong xử lý vi phạm cũng là yêu cầu quan trọng nhằm tạo môi trường đầu tư, kinh doanh ổn định, minh bạch, thúc đẩy phát triển sản xuất, kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Tháo gỡ những vướng mắc từ thực tiễn thi hành pháp luật

Thực tiễn thi hành Bộ luật Hình sự thời gian qua cho thấy nhiều quy định đã phát huy hiệu quả tích cực, song cũng bộc lộ những bất cập cần được nghiên cứu sửa đổi, bổ sung. Một số quy định còn mang tính định tính, chưa có tiêu chí pháp lý cụ thể hoặc chưa được hướng dẫn thống nhất dẫn đến khó khăn trong quá trình áp dụng. Chẳng hạn, các căn cứ miễn trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 29 Bộ luật Hình sự hiện nay vẫn còn những khái niệm cần được làm rõ như: “chuyển biến của tình hình”, “bệnh hiểm nghèo dẫn đến không còn khả năng gây nguy hiểm cho xã hội”, “lập công lớn”, “có cống hiến đặc biệt được Nhà nước và xã hội thừa nhận”. Việc thiếu các tiêu chí định lượng hoặc hướng dẫn cụ thể có thể dẫn đến cách hiểu và áp dụng chưa thống nhất giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

Tương tự, điều kiện áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ với tiêu chí “nếu xét thấy không cần thiết phải cách ly người phạm tội ra khỏi xã hội” còn mang tính định tính, phụ thuộc nhiều vào nhận định của Hội đồng xét xử. Điều này đòi hỏi phải tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện nhằm bảo đảm tính minh bạch, khách quan và thống nhất trong áp dụng pháp luật.

Một số vấn đề phát sinh trong thực tiễn vẫn chưa được quy định đầy đủ. Chẳng hạn, việc xác định thời gian bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử có được trừ vào thời gian chấp hành án phạt tù hay không; hay thẩm quyền của Viện kiểm sát trong việc quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh vẫn cần được nghiên cứu hoàn thiện nhằm bảo đảm quyền con người, quyền công dân và tính công bằng trong thi hành pháp luật hình sự (Điều 49, Bộ luật Hình sự).

Hoàn thiện chính sách hình sự theo hướng nhân văn nhưng nghiêm minh

Một nội dung lớn khác được đặt ra trong lần sửa đổi này là tiếp tục hoàn thiện chính sách hình sự theo hướng nhân đạo, tiến bộ nhưng vẫn bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật. Thực hiện chủ trương của Bộ Chính trị về tiếp tục thu hẹp hình phạt tử hình, dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự sẽ rà soát các tội danh hiện còn áp dụng hình phạt tử hình để nghiên cứu điều chỉnh phù hợp.

Thực tiễn xét xử cho thấy có những tội danh nhiều năm không áp dụng hình phạt tử hình hoặc rất ít áp dụng. Một số quy định hiện hành cũng bộc lộ những bất cập trong việc xác định ranh giới giữa hình phạt tù chung thân và tử hình; giữa yêu cầu nghiêm trị tội phạm với chính sách nhân đạo của Nhà nước. Việc nghiên cứu tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình không đồng nghĩa với giảm nhẹ đấu tranh phòng, chống tội phạm mà nhằm bảo đảm phù hợp với xu hướng tiến bộ của thế giới, các cam kết quốc tế về quyền con người và chính sách nhân đạo nhất quán của Đảng, Nhà nước ta.

Song song với đó là việc nghiên cứu hoàn thiện các quy định liên quan đến thời hiệu thi hành án tử hình, các trường hợp không áp dụng hoặc không thi hành án tử hình; tăng cường các cơ chế thu hồi tài sản trong các vụ án tham nhũng, kinh tế; nâng cao hiệu quả giáo dục, cải tạo và tái hòa nhập cộng đồng đối với người phạm tội.

Việc sửa đổi Bộ luật Hình sự lần này mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một hoạt động hoàn thiện kỹ thuật lập pháp thông thường. Đây là bước đi quan trọng nhằm tiếp tục hoàn thiện thể chế, xây dựng hệ thống pháp luật hình sự hiện đại, đồng bộ, thống nhất và khả thi; đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.

Một Bộ luật Hình sự được sửa đổi theo hướng khoa học, chặt chẽ, nhân văn và hiện đại sẽ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước; tăng cường năng lực phòng ngừa, phát hiện và xử lý tội phạm; bảo vệ vững chắc an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức và công dân. Đồng thời tạo môi trường pháp lý ổn định cho phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế.

Đó cũng là nền tảng pháp lý quan trọng để xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam thực sự của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân; tạo động lực đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững, hiện thực hóa khát vọng xây dựng Việt Nam hùng cường, thịnh vượng trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc./.